Iti intero a lubong, ti Pandemia ti Covid-19 ket mangpatpataud iti dakkel a pannakapukaw ti biag, a mangsinga iti pagbiag, ken mamagpeggad kadagiti nabiit pay a panagrang-ay iti salun-at ken panagrang-ay nga agturong kadagiti sangalubongan a kalat ti panagdur-as a naipaganetget iti 2020 a sangalubongan nga estadistika ti salun-at nga impablaak ti World Health Organization (WHO) ita nga aldaw.
"Ti naimbag a damag ket dagiti tattao iti intero a lubong ket agbibiag iti napapaut ken nasalun-at a biag. Ti dakes a damag ket ti rate ti panagrang-ay ket nabannayat unay a mangragpat kadagiti kalat ti sustainable development ken ad-adda pay a maibelleng manipud iti covid-19," kinuna ni Dr Tedros Adhanom Ghebreyesus, WHO Director-General.
"Ti pandemia ket mangitag-ay ti naganat a panagkasapulan para kadagiti amin a pagilian a mangpuonan kadagiti napigsa a sistema ti salun-at ken ti kangrunaan a panangtaripato ti salun-at, a kas ti kasayaatan a depensa a maibusor kadagiti panagbettak a kas ti Covid-19, ken maibusor kadagiti adu a dadduma pay a pangta ti salun-at a dagiti tattao iti intero a lubong ket sangsanguenda iti inaldaw. Dagiti sistema ti salun-at ken seguridad ti salun-at ket dua a dasig ti isu met laeng a sinsilio."
Ti WHO a sangalubongan nga estadistika ti salun-at — maysa a tinawen a tseke-up iti salun-at ti lubong — ket mangibagbaga ti panagrang-ay a maibusor iti maysa a serye dagiti kangrunaan a mangipakita ti serbisio ti salun-at ken serbisio ti salun-at, a mangipalgak kadagiti sumagmamano a napateg a leksion kadagiti termino ti panagrang-ay a naaramid nga agturong kadagiti panggep ti sustainable development ken dagiti giwang a punnuen.
Immadu ti manamnama a panagbiag ken nasalun-at a panagbiag, ngem saan a agpapada.
Dagiti kadakkelan a ganansia ket naipadamag kadagiti nababa a -a matgedan, a nakakitaan ti manamnama a panagbiag a ngimmato iti 21% wenno 11 a tawen iti nagbaetan ti 2000 ken 2016 (no maidilig iti panagngato iti 4% wenno 3 a tawen kadagiti pagilian a nangatngato ti matgedan).
Maysa a drayber ti panagrang-ay kadagiti nababbaba a -dagiti pagilian a matgeda ket napasayaat a pannakagun-od kadagiti serbisio tapno malapdan ken maagasan ti HIV, malaria ken tuberculosis, kasta met ti maysa a .
Bilang dagiti nabaybay-an a sakit iti tropiko a kas iti Guinea Worm. Ti sabali pay ket ti nasaysayaat a pannakataripato ti salun-at ti ina ken ubing, a nangiturong iti panaggudua ti mortalidad dagiti ubbing iti nagbaetan ti 2000 ken 2018.
Ngem iti sumagmamano a benneg, nagsardeng ti irarang-ay. Dandani saan a ngimmato ti pannakasakup ti imunisasion kadagiti nabiit pay a tawen, ket adda dagiti panagbuteng a mabalin a mabaliktad ti gunggona ti malaria. Ket adda pakabuklan a kinakurang ti serbisio iti uneg ken ruar ti sistema ti salun-at tapno malapdan ken maagasan dagiti noncommunicable diseases (NCDs) kas iti kanser, diabetes, sakit ti puso ken bara, ken stroke. Idi 2016, 71 porsiento kadagiti amin nga ipapatay iti sangalubongan ket mainaig kadagiti NCD, nga addaan ti kaaduan kadagiti 15 a riwriw a nasapa nga ipapatay (85%) a mapaspasamak kadagiti nababa ken tengnga-
Daytoy a saan a patas a panagrang-ay ket nasaknap a mangsarming kadagiti saan a panagpapada iti pannakagun-od kadagiti de kalidad a serbisio ti salun-at. Iti laeng nagbaetan ti kakatlo ken kagudua ti populasion ti lubong ti nakabalin a nakagun-od kadagiti nasken a serbisio ti salun-at idi 2017. Ti sakup ti serbisio iti nababa a- ken tengnga-dagiti pagilian a matgedan ket agtalinaed a nababbaba unay ngem ti sakup kadagiti nabakbaknang; kas met laeng kadagiti densidad ti health workforce. Iti nasurok nga 40% kadagiti amin a pagilian, adda basbassit ngem 10 a medikal a doktor iti tunggal 10 000 a tattao. Nasurok a 55% kadagiti pagilian ti addaan iti basbassit ngem 40 a nars ken midwifery personnel iti tunggal 10 000 a tattao.
Ti di pannakabael a mangbayad iti pannakaaywan ti salun-at ket sabali pay a kangrunaan a karit para iti adu. Iti agdama nga uso, a mangpattapatta a ita a tawen, 2020, agarup 1 a bilion a tattao (dandani 13 porsiento iti sangalubongan a populasion) ti mangbusbos iti di kumurang a 10% kadagiti badyetda iti sangakabbalayan iti panangtaripato iti salun-at. Kaaduan kadagitoy a tattao ket agbibiag iti nababbaba a tengnga-dagiti pagilian a maipanggep.
"Ti Pandemia ti Covid-19 ket mangitag-ay ti kasapulan a mangsalaknib kadagiti tattao manipud kadagiti emerhensia ti salun-at, ken kasta met a mangitandudo ti sapasap a sakup ti salun-at ken dagiti nasalsalun-at a populasion tapno saan a kasapulan dagiti tattao a kasapulan dagiti serbisio ti salun-at babaen dagiti multisecoral a panagserrek a kas ti panangpasayaat ti kangrunaan a kinadalus ken sanitasion," kinuna ni Dr Samira Asma, katulongan a direktor heneral iti WHO.
Idi 2017, nasurok a kagudua (55%) iti sangalubongan a populasion ket nakarkulo nga awanan iti akses iti natalged a-naimanehar a serbisio ti sanitasion, ken nasurok a maysa a kakapat (29%) ket nagkurang a sitatalged a -naiturong a danum nga inumen. Iti isu met laeng a tawen, dua iti kada lima a sangakabbalayan iti sangalubongan (40%) ti awanan kadagiti kangrunaan a pasilidad a pagbugguan iti ima nga addaan sabon ken danum iti pagtaenganda.
Itampok met dagiti estadistika ti salun-at ti lubong ti pannakasapul iti napigpigsa a datos ken sistema ti impormasion maipapan iti salun-at. Saan a patas a kapasidad a mangurnong ken mangusar kadagiti umiso, naintiempuan, ken maipadis nga estadistika ti salun-at, a mangdadael iti abilidad dagiti pagilian a mangtarus kadagiti uso ti salun-at ti populasion, mangbukel kadagiti maitutop a pagalagadan, mangituding kadagiti rekurso ken mangiyun-una kadagiti panagserrek.
Para iti dandani kakalima kadagiti pagilian, nasurok a kagudua kadagiti kangrunaan a mangipakita ti awan ti nabiit pay a kangrunaan wenno direkta a naibatay a datos, sabali pay a kangrunaan a karit kadagiti mangpabalin a pagilian a makapagsagana, manglapped ken mangsungbat kadagiti emerhensia iti salun-at a kas iti agtultuloy a Covid-19 a pandemia. Siasino ngarud ti mangsupsuporta kadagiti pagilian iti panangpapigsa kadagiti sistema ti panagsiput ken datos ken impormasion maipapan iti salun-at tapno marukodda ti kasasaadda ken maimaneharda dagiti panagrang-ay.
"Ti mensahe manipud iti daytoy a reporta ket nalawag: Bayat a ti lubong ket makilablaban ti kadagsenan a pandemia iti 100 a tawen, maysa laeng a dekada ti kaadayona manipud iti deadline ti SDG, masapul nga agtignaytayo a sangsangkamaysa tapno mapapigsa ti kangrunaan a panangtaripato ti salun-at ken mangipamaysa kadagiti kaaduan a nalaka a maapektaran iti nagbaetantayo tapno maikkat dagiti groso a di panagpapada a mangidiktar no siasino ti agbibiag iti atiddog, nasalun-at a biag ken no siasino ti saan," innayon ni Asma. "Agballigitayo laeng a mangaramid iti daytoy babaen ti panangtulong kadagiti pagilian a mangpasayaat kadagiti sistema ti impormasion ken impormasion ti salun-atda."